Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kuruluşunun (UNCTAD) yayımladığı analiz, yapay zeka teknolojilerinin üretiminde çok sayıda ülke ve şirket rol üstlenmesine rağmen ekonomik kazancın belirli şirketlerde yoğunlaştığını ortaya koydu. Gelişmiş bir yapay zeka sunucu sisteminin üretimini inceleyen araştırmaya göre, izlenebilir katma değerin yüzde 68'i vergi sonrası kârdan oluşurken çalışanların toplam payı yüzde 14,2'de kaldı.
YAPAY ZEKA KÜRESEL TİCARETTE AĞIRLIĞINI ARTIRIYOR
AA muhabirinin UNCTAD analizinden derlediği bilgilere göre, yapay zeka altyapısının üretimi çok sayıda ülkeye yayılan geniş bir tedarik zincirine dayanıyor. Yapay zeka sistemlerinde kullanılan bakır gibi ham maddeler Şili ve Peru'nun da aralarında bulunduğu ülkelerden sağlanırken yarı iletken üretiminde Güney Kore ve Tayvan, montaj süreçlerinde ise Malezya ve Meksika gibi ekonomiler öne çıkıyor.
Ancak üretimin farklı coğrafyalara yayılması, elde edilen ekonomik kazancın ülkeler ve şirketler arasında eşit paylaşılmasını sağlamıyor.
Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) verilerine göre, çipler ve sunucular dahil teknoloji ve yapay zeka sistemlerini mümkün kılan ürünler, 2025'te küresel mal ticaretinin yaklaşık altıda birini oluşturdu. Bu ürünler, aynı yıl mal ticaretindeki değer bazlı büyümenin yüzde 42'sini sağladı.
Yapay zeka teknolojilerinin küresel ticaretteki ağırlığı artarken üretim zincirinde ortaya çıkan katma değerin kimler arasında ve nasıl paylaşıldığı da önemli bir tartışma konusu haline geldi.
3,3 MİLYON DOLARLIK SUNUCU SİSTEMİNDE KÂRIN PAYI YÜZDE 68
UNCTAD, yapay zeka veri merkezlerinde kullanılan gelişmiş NVIDIA GB200 NVL72 sunucu sisteminin üretim sürecini inceleyerek ekonomik değerin tedarikçiler, çalışanlar ve şirketler arasındaki dağılımını analiz etti.
Yaklaşık 3,3 milyon dolar değerindeki sunucu sistemi üzerinden gerçekleştirilen çalışmada, toplam katma değerin yüzde 87'sinden fazlasının hangi faaliyet ve tedarikçi gruplarında oluştuğu izlenebildi.
Analiz kapsamında izlenebilen yaklaşık 2,92 milyon dolarlık katma değerin yüzde 68'inin, faaliyet giderleri ve kurumlar vergisi sonrasında elde edilen kârdan oluştuğu belirlendi.
Bu kârın büyük bölümünün, sistemde kullanılan gelişmiş çipleri tasarlayan ve üretim süreçlerini başka şirketlere yaptıran NVIDIA'ya yöneldiği belirtildi.
Böylece fiziksel üretimin farklı ülkelerde gerçekleştirilmesine karşın tasarım ve teknoloji geliştirme faaliyetlerini kontrol eden şirketlerin ekonomik getiriden daha yüksek pay alabildiği ortaya konuldu.
ÇALIŞANLARIN PAYI YÜZDE 14,2'DE KALDI
UNCTAD analizinde, gelişmiş yapay zeka sunucu sisteminin üretiminde çalışanların elde ettiği gelir ile şirketlerin vergi sonrası kârı arasındaki fark dikkati çekti.
İzlenebilir katma değerin yüzde 4,3'ü doğrudan üretimde görev alan çalışanlara giderken mühendisler ve yöneticiler gibi üretim dışı çalışanların payı yüzde 9,9 olarak hesaplandı.
Böylece çalışanların toplam payı yüzde 14,2'de kalırken vergi sonrası kârın payı yüzde 68'e ulaştı.
Veriler, yapay zeka donanımlarının üretiminde emeğin farklı ülkeler ve faaliyet alanları arasında dağılmasına rağmen ekonomik getirinin önemli bölümünün sermaye ve teknoloji sahiplerinde yoğunlaştığını gösterdi.
HAM MADDELERİN NİHAİ ÜRÜNDEKİ PAYI YÜZDE 0,2
Yapay zeka sunucularının üretimi, madencilikten yarı iletkenlere, enerji ekipmanlarından soğutma sistemlerine kadar uzanan geniş bir tedarik zincirini kapsıyor. Ancak bu zincirde yer alan ülkelerin ekonomik kazançları, üstlendikleri faaliyetlerin niteliğine göre önemli farklılıklar gösteriyor.
UNCTAD'ın atıfta bulunduğu araştırmaya göre, incelenen gelişmiş sunucu sisteminde kullanılan silikon, bakır ve kalayın toplam değeri, nihai satış fiyatının yalnızca yüzde 0,2'sine karşılık geliyor.
Bu durum, yapay zeka teknolojileri açısından kritik öneme sahip ham maddeleri sağlayan ülkelerin nihai ürünün ekonomik değerinden sınırlı pay alabildiğine işaret ediyor.
Yapay zeka yatırımlarındaki büyüme, gelişmekte olan ülkelerin mineral ihracatını artırma potansiyeli taşısa da bu artışın üretim zincirinden elde edilen kazanç içindeki paylarını aynı ölçüde yükseltmesi beklenmiyor.
MONTAJ ÜLKELERİ YÜKSEK KATMA DEĞERDEN SINIRLI PAY ALIYOR
Gelişmiş sunucu sistemlerinin montajı ağırlıklı olarak Tayvan, Meksika, ABD ve Malezya'da gerçekleştiriliyor. Ancak montaj faaliyetlerinden elde edilen getiriler, teknoloji tasarımı gibi yüksek katma değerli alanların gerisinde kalabiliyor.
UNCTAD'ın değerlendirmesine göre, küresel teknoloji tedarik zincirlerine katılmak gelişmekte olan ülkeler için yeni istihdam ve ihracat fırsatları oluşturuyor. Buna karşın daha yüksek gelir sağlayan faaliyetlere geçiş giderek zorlaşıyor.
Özellikle ileri teknolojiye erişim, finansman imkanları ve jeopolitik ilişkiler, ülkelerin yapay zeka üretim zincirindeki konumlarını belirleyen başlıca unsurlar arasında yer alıyor.
UNCTAD'DAN GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE YEREL TEDARİKÇİ VURGUSU
UNCTAD'ın "Ticaret ve Kalkınma Raporu 2026" çalışmasında, gelişmekte olan ekonomilerin yalnızca yabancı yatırım çekmeye odaklanmak yerine yerel tedarikçilerini güçlendirmesi ve nitelikli iş gücü kapasitesini geliştirmesi gerektiği vurgulandı.
Gelişmiş yapay zeka bileşenleri ve ürünlerinin üretiminin, yüksek teknolojik ve finansal gereklilikler nedeniyle oldukça zorlu olmaya devam ettiği belirtildi.
UNCTAD, ülkelerin küresel tedarik zincirlerine katılmasının önemli bir başlangıç olduğunu ancak bu zincirlerde hangi faaliyetleri üstlendiklerinin elde edecekleri ekonomik getiriyi belirleyen temel faktörlerden biri olduğunu kaydetti.
