Göç, insanlık tarihinin en eski ve en belirleyici toplumsal olgularından biri olarak karşımıza çıkıyor. İnsanların tarih boyunca savaşlar, ekonomik nedenler, dini veya siyasi baskılar, doğal afetler ya da daha iyi yaşam koşulları arayışı nedeniyle göçler gerçekleştirdiklerini görüyoruz.
Geçtiğimiz günlerde arkadaşlarımdan biriyle Kadıköy’de bir kafede otururken kağıt toplayan çocukları gördüğümüzde, onların nereden geldikleri, nasıl bir yaşam sürdükleri hakkında konuşmaya başladık. Konumuz birden göç olgusuna ve oradan da göçün sanat üzerindeki etkilere kaydı. İnsanların yüzyıllardır savaş, yoksulluk, baskı ya da daha iyi bir gelecek umuduyla yer değiştirdiğini, bu hareketliliğin sadece şehirleri ve toplumları değil, kültürleri de dönüştürdüğüne uzandı. Bu yazı fikri, o konuşma üzerine doğdu.
Bilindiği gibi tarihe yön veren pek çok büyük göç hareketi vardır. Bu göçler, devletlerin kuruluşunu ve yıkılışını, dillerin yayılmasını, dinlerin ve kültürlerin değişimini önemli ölçüde etkilemişlerdir. Bu nedenle tarihte göçlerin yeri ve önemi büyüktür. Bunların en önemli örneklerinden biri, Roma İmparatorluğu'nun çöküş sürecini hızlandıran, Avrupa'nın etnik ve siyasi yapısını değiştiren ve Orta Çağ'ın başlangıcına zemin hazırlayan Kavimler Göçü’dür. Bir diğer önemli örnek de Türk topluluklarının Orta Asya'dan Anadolu’ya, İran’a ve Balkanlar’a yayılmasını sağlayan Büyük Türk Göçleri’dir.
Milyonlarca Avrupalı’nın daha iyi yaşam koşulları için Avrupa'dan Amerika'ya gerçekleştirdiği Büyük Göç, İslam tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilen Hicret, ve milyonlarca Afrikalı’nın Amerika kıtasına götürülmesiyle, Amerika'nın demografik, ekonomik ve kültürel yapısını derinden etkileyen Büyük Atlantik Köle Ticareti de, tarih sahnesinde göçlerin diğer önemli örneklerindendir.
Bu örneklere baktığımızda göç, insanlık tarihinin en eski ve en belirleyici toplumsal olgularından biri olarak karşımıza çıkıyor. İnsanların tarih boyunca -gerek bireysel gerekse topluluklar halinde- savaşlar, ekonomik nedenler, dini veya siyasi baskılar, doğal afetler ya da daha iyi yaşam koşulları arayışı nedeniyle göçler gerçekleştirdiklerini görüyoruz. Bu göçlerin ortak özelliğine baktığımızdaysa, sadece insanların yer değiştirmesine değil, devletlerin, kültürlerin, ekonomilerin ve medeniyetlerin de dönüşmesine yol açmış olduklarına tanık oluyoruz. Bu yazımda, göç olgusunun çok boyutlu etkilerini bütünüyle ele almak yerine, bu dönüşümün sanat üzerindeki etkilerine yoğunlaşacağım.
Yukarıda da bahsettiğim gibi göç, insanların sadece fiziksel olarak yer değiştirmesi anlamına gelmiyor. Göç, aynı zamanda kültürlerin, kimliklerin ve yaşam deneyimlerinin de dönüşümünü beraberinde getiriyor. Bu dönüşüm, aynı ülke sınırları içerisinde daha minimal düzeyde olsa da ülke değiştirdikçe daha belirgin bir kimlik kazanıyor. Dolayısıyla bu dönüşümün en güçlü yansımalarından biri de sanat alanında görülüyor. Göç deneyimi, sanatçıların üretim süreçlerine, sanatsal ifade biçimlerine ve kültürel etkileşimlerine doğrudan yansıyor. Sanatçılar, bu deneyimin yarattığı aidiyet, yabancılaşma, özlem ve yeni bir kimlik kurma süreçlerini, ürettikleri eserlere taşıyarak bireysel ve toplumsal hafızaya da katkıda bulunuyorlar.
Temür Köran’la, ‘Göç’ adlı kişisel sergisi üzerine…
Bugün, sanatın farklı disiplinlerinde göç temalı örneklere sıklıkla rastlayabiliyoruz. Resimden heykele, sinemadan edebiyata kadar pek çok sanat dalı, göç olgusu üzerine eserler üretmeye devam ediyor. Ben de bu konu hakkında yazmaya başladığımda, günümüzde Türkiye’nin en önemli ressamlarından biri olarak kabul edilen Sevgili Temür Köran, bana 2019 yılında açtığı ‘Göç’ adlı kişisel sergisinden bahsetti. Eserlerinde, göç olgusunu, insanın belleğinde, kimliğinde ve ruhunda bıraktığı izlerle birlikte ele aldığını anlattı. Böylesine güçlü bir temayı eserlerine taşıyan bir sanatçının düşüncelerini dinledikten sonra, onu bu yazının bir parçası yapmanın kaçınılmaz olduğunu düşündüm haliyle. Beni arayıp serginin kataloğunu bulduğunu söylediğinde çok sevindim.
Sergisinde göçe ve göçün zorunluluk boyutuna odaklanan Temür Köran, göç konusuna bakışını şöyle açıklıyor: ‘’Göç, sizi ait olduğunuz topraklardan zorunlu olarak kopartıp yeni coğrafyalara sürüklemekle kalmaz, aynı zamanda geçmiş ve gelecek arasında (bir nevi arafta) tutmaya mahkum eder.’’
Sevgili Köran bu cümlesiyle, göçün, insanı sadece bir ülkeden başka bir ülkeye taşımadığına, aidiyet duygusunu da sarstığına dikkat çekiyor. Göç eden kişi, uzun süre ne tamamen geride bıraktığı yere ait hissedebilir ne de geldiği yeni yere tam anlamıyla kök salabilir. Bu nedenle geçmişle gelecek, eski yaşamla yeni yaşam arasında bir eşikte yaşamaya mahkum olur.
Prof. Dr. Sayın Burcu Pelvanoğlu, serginin tanıtım bildirgesinde şu cümleleri kuruyor: ‘’Köran, son resimlerinde özellikle Venedik Barok'unda karşımıza çıkan, aşağıdan bakarak görüntüyü anıtsallaştırmayı ve yoğun devinimi kullanıyor. Tıkabasa insanla doldurulan ve sonra batacağını bildiğimiz botlar, savrulan insanlar, insanlardan kalan çeşitli eşyalar, parçalar, denizin bu göçü işaret etmek üzere olan varlığı gibi unsurları kullanan sanatçı, dramı açık bir biçimde temsil ederek konuyu ucuzlatmak yerine Barok kompozisyonların düzeni, hareketi ve kıvrımlarıyla konusunun dramatizasyonunu arttırıyor.’’
Pelvanoğlu, Temür Köran'ın göçü, doğrudan acıyı göstererek değil de, sanat tarihinin görsel imkanlarından faydalanarak güçlü bir biçimde aktardığını, göçün acısını duygusal bir sömürüye dönüştürmek yerine, estetik ve sanatsal bir anlatımla daha derin ve etkileyici bir ifade biçimi ortaya koyduğuna vurgu yapıyor.
Göç çoğu zaman acıyla da ilişkilidir. Bu nedenle sanat, göçün yarattığı yaraları görünür kılmanın bir yolu olur. Özellikle son yıllarda mültecilik üzerine üretilen eserler, bazen bir fotoğraf, bir resim, sayfalarca rapordan daha etkili olabiliyor.
Göç ve Kimlik Arayışı
Temür Abi’nin cümlesinden hareketle, göç eden bir bireyin, çoğu zaman iki kültür arasında bir yaşam kurmaya çalıştığı sonucuna varıyoruz. Bir yandan geldiği coğrafyanın değerlerini korumaya çalışırken diğer yandan yeni coğrafyasına ayak uydurmaya, uyum sağlamaya çalışıyor. Hal böyle olunca, özellikle sanatsal üretimde kimlik meselesinin önemli bir tema haline gelmesi kaçınılmaz oluyor.
Göç eden pek çok sanatçının, eserlerinde aidiyet duygusunu, köklerinden kopmanın yarattığı boşluğu ve yeni bir benlik inşa etme sürecini işlediğini görebiliyoruz. Bu sanatçılar, bu ‘arada kalmışlık’ halini, özlem, bellek, kimlik, yabancılaşma ve aidiyet arayışı gibi temalar üzerinden ifade ediyorlar. Resim, edebiyat, sinema ve müzik gibi farklı sanat dallarında karşımıza çıkan bu temalar, göç deneyiminin bireysel boyutunu daha da görünür kılıyor. Böylelikle sanat, bu noktada sadece estetik bir ifade biçimi olarak değil, aynı zamanda kimlik mücadelesinin de bir aracı haline geliyor.
Kültürel Etkileşim
Göçün sanat üzerindeki en önemli etkilerinden biri de kuşkusuz kültürel etkileşimi arttırmasıdır. Çünkü farklı kültürlerin bir araya gelmesi, yeni ifade biçimlerinin ortaya çıkmasına da olanak tanıyor. Göç eden sanatçılar, geldikleri kültürün öğelerini yeni yaşam alanlarının sanatsal gelenekleriyle birleştirerek özgün eserler üretmeye devam ediyorlar. Bu nedenle ‘sanat tarihi biraz da göç tarihidir’ diyebiliriz. Çünkü kültürler birbirleriyle iç içe geçtikçe sanat değişiyor, dönüşüyor ve zenginleşiyor. Bugün dinlediğimiz müzik türlerinin, okuduğumuz romanların ya da izlediğimiz filmlerin önemli bir kısmında göçün izlerini görüyoruz.
Mesela caz müziğinin gelişiminde Afrika kökenli topluluklar belirleyici olduğu gerçeğini göz ardı edemeyiz. Veya Avrupa'dan Amerika’ya uzanan kültürel hareketliliğin yeni müzik türlerinin ortaya çıkmasını sağladığını da. Ya da tam tersi. Benzer şekilde edebiyatta, sinemada ve görsel sanatlarda da göçün yarattığı sanatsal zenginleşmenin örnekleri sıklıkla karşımıza çıkıyor ve bu durum sanat eserlerinde güçlü bir anlatı kaynağı oluşturuyor. Bu nedenle, özellikle modern ve çağdaş sanat eserlerinde göç olgusunun sıkça işlenmesi tesadüf değildir.
Göç, aynı zamanda siyasi ve toplumsal bir olgudur. Bu nedenle göç temasını, toplumsal eleştiri üretmenin de önemli araçlarından biri olarak değerlendirebiliriz. Sanatçılar, fotoğraf, resim ve özellikle sinema aracılığıyla, göçmenlerin yaşadığı sorunları görünür kılarak kamuoyunda farkındalık yaratmaya devam ediyorlar.
Kısaca göç, sanat üretimini derinden etkileyen bir deneyim, önemli bir kaynak saylır. Kimlik arayışları, kültürel etkileşimler, yabancılaşma duygusu, bellek çalışmaları, toplumsal eleştiriler gibi, yukarıda bahsettiğim unsurların tümünü, göçün sanat üzerindeki başlıca yansımaları olarak okuyabiliriz. Bu nedenle göç ve sanat arasındaki ilişki, sadece estetik anlamda değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal açıdan da önemli bir alan olarak varlığını sürdürüyor. Sürdürmeye devam edecek.
